و ابن مقنع همهء جهان بگيرد . » « 10 » مهدى خليفه به حاكم خراسان فرمان داد كه فورا براى حاكم بخارا قواى امدادى بفرستد . رئيس دستجات اعزامى جبرئيل بن يحيى بود . او پس از آن‌كه به استحكامات نرشخ رسيد به جنگ با قيام‌كنندگان مشغول گرديد ، ولى در نتيجهء حملات پياپى آنها جبرئيل خسته و ناتوان شد . در اين موقع از بلخ هفت هزار نفر به يارى او آمدند ولى او كه به نيروى نهضت واقف بود ، به جنگ تن نداد و منتظر ماند تا نيروى كمكى هنگفتى براى كمك به امير خراسان رسيد . قسمتى از قواى كمكى در ضمن راه در نتيجهء برخورد با طرفداران مقنع از بين رفتند و قسمت ديگر پس از رسيدن به محل ، كارى از پيش نبردند . به اين ترتيب ، سپاهيان عرب شكست خوردند و موقعيت جبرئيل خطرناك شد و ارتباط بين بلخ و مرو قطع گرديد . در اين موقع جبرئيل تمام قواى خود را براى مبارزهء قطعى با قيام‌كنندگان جمع‌آورى مىكند و چهار بار نرشخ را محاصره مىكنند . ولى اين عمل به حال اعراب مفيد نيفتاد ، طرفين از جنگهاى بىحاصل خسته شدند ، مذاكرات صلح آغاز شد ولى اعراب مىخواستند در جريان مذاكرات از راه نيرنگ و خيانت رهبر قيام را دستگير و به قتل رسانند ، ولى كوشش آنها به جايى نرسيد و استقامت قيام‌كنندگان را فزونى بخشيد . منابع تاريخى عرب مىگويد ، قيام‌كنندگان سرانجام در نرشخ شكست خوردند ، اما قيام در همان زمان نواحى تازه‌اى را در آسياى ميانه فراگرفت و مرحلهء دوم نبرد آغاز گرديد . نكته‌اى كه تذكر آن ضرورى است اينكه در مرحلهء اول جنبش مقنع ، بعضى از قشرهاى اشراف سغدى عليه اعراب با او همداستان شدند ، ولى در مرحلهء دوم ، اين طبقه از مزد كيسم مقنع به هراس افتادند و براى حفظ منافع طبقاتى به طرف اعراب گرويدند . اما قشرهاى عظيم دهقانان سغدى ، يا سپيدجامگان ، همچنان به طرف مقنع مىشتافتند و جنبش او را تقويت مىكردند . در نتيجهء مبارزهء دلاورانهء آنان ، سرزمين ماوراء النهر و مركز قدرت اعراب از دست آنها خارج شد . مهدى خليفه ، كه از اين جريانات نگران بود ، حاكم سغد را تغيير داد و او را به عدم كفايت متهم كرد و به جاى او معاذ بن مسلم را تعيين كرد . معاذ در سال 161 هجرى ( 777 م . ) در ناحيهء بين بخارا و مرو سپاه عظيمى گرد آورد ، ضمنا سپاهيان امير هرات و كليهء قواى نظامى اشراف و سران محلى را به اين نيرو ملحق كرد و پس از آن به كمك اعراب شكست‌خورده‌اى كه در نزديكى سمرقند متمركز شده بودند ، شتافت . اما لشكركشى معاذ با ناكامى مفتضحى روبرو شد ، قيام‌كنندگان در سرزمين مسطحى نزديك بيكند با سپاهيان معاذ روبرو شدند و چندين ضربت كارى بر آنها وارد آوردند . در نتيجه معاذ نتوانست لشكركشى خود را به طرف سمرقند ادامه دهد ، ناچار به طرف بخارا راند . فقط يك سال بعد ، اعراب با كوشش بسيار و دادن تلفات سنگينى به تسخير بخارا توفيق يافتند . از اين پس ، مرحلهء سوم يا مرحلهء نهايى نبرد آغاز گرديد . در آن زمان نيروى اصلى قيام - كنندگان در يك قلعهء كوهستانى به نام سنام نزديك كش متمركز شده بود . معاذ اين قلعه را محاصره كرد ولى بدون حصول نتيجه عقب نشست و در نتيجه از نمايندگى خليفه در خراسان معزول گرديد .

--> ( 10 ) . همان ، ص 77 تا 89